Tujetsch
Tujetsch ha ina historia unica ch'ei documentada fetg bein. Plirs documents naven dil 14avel tschentaner dattan perdetga. L'emprema descripziun historica dalla val savein nus engraziar a pader Placi a Spescha. Igl onn 1805 descriva el fetg detagliadamein l'entira Val Tujetsch cun tut sias atgnadads.

Jeu giavischel bien divertiment cun sfegliar ella historia dalla Val Tujetsch.

 Tetel Teater
Historia dil "far" teater en Tujetsch
pergameina


Cuort purtret dalla val
Geografia
La vischnaunca da Tujetsch ei la vischnaunca situada il pli el vest dil cantun Grischun. Ella cunfinescha el vest, nord e sid culs cantuns Tessin ed Uri ed egl ost cun las duas vischnauncas da Medel e Mustér. La vischnaunca fuorma ina val ch'ei la tgina dil Rein Anteriur. Ella ei largia, sulegliva e sesiara empau viers ost. La colligiaziun principala culla val ei quella egl ost viers Mustér, Glion e Cuera. Il Pass Alpsu ei l'autra direcziun fetg impurtonta per la val, ina direcziun che ha survegniu dapli muntada dapi la construcziun dalla via igl onn 1864 e dalla viafier igl onn 1926. Quella impurtonza ei carschida ils davos decennis muort il turissem d'unviern e la collaboraziun cun Ursera. La Svizra Centrala ei in dils gronds potenzials pil sport da skis. Duront tschentaners ha era il Pass La Crusch giu ina certa muntada en direcziun nord. La direcziun viers il sid, sur Stagias e Lucmagn, ei stada oravontut quella dil hanletg da stiarls e dalla cumpra da cauras. Cun l'avertura duront il temps d'unviern munta il Pass Lucmagn ina ulteriura resursa pil turissem d'unviern. La stad fuorma el ina communicaziun attractiva pils indigens viers il sid e pils Talians in emperneivel refugi dallas caliras si en nos cuolms.

Historia
La colonisaziun dalla val ha entschiet suenter la fundaziun dalla claustra a Mustér. Il territori dalla val apparteneva alla claustra. Entgins tschentaners han ils signurs de Putnengia administrau la val. Sia sedia han els giu el casti da Putnengia sut Dieni. Tochen el 19avel tschentaner ein las possessiuns dalla claustra semantenidas. La vischnaunca ei tec a tec sedeliberada da quellas grevezias. Las murias e pestilenzas han era purtau miserias e tristezia ella val. El 16 e 17avel tschentaner han quellas epidemias furiau ella val a caschunau bia mortoris. Il clima migeivel ch'ils emprems colonists savevan aunc guder cun uauls entochen sil Pass Alpsu ei semidaus. La veta ed il viver ella val ein daventai pli crius. Consequenzas veseivlas ein stadas la stuschada dil cunfin digl uaul pli a bass ed il sforz da bandunar pliras uclivas sillas spundas ed els aults dalla val. Igl onn 1749, igl onn dalla gronda lavina da Rueras, muossa la natira sia forza e las consequenzas dallas midadas climaticas dil temps denterglazial ch'ha entschiet el 16avel tschentaner e cuntinuau entochen el 19avel. Las lavinas daventan in prighel permanent per la populaziun e las stads bletschas ein bovas in prighel. Era gronds barschaments tuccan ils vischins dalla val.
La pli gronda catastrofa ei la resistenza disgraziada encunter l'invasiun franzosa. Il resultat da quei ein las miserias suenter l'entschatta dil 19avel tschentaner. Cun il 19avel tschentaner entscheivan las grondas midadas. La populaziun crescha ad in crescher. La baselgia meina il pievel. La Confederaziun Svizra pren sia entschatta. Ei dat midadas politicas cun novas leschas e directivas. Il Grischun baghegia las vias ellas vals allontanadas, aschia era quella dil Pass Alpsu denter 1861 – 1864. Il grond diember d'habitonts, cun 1116 persunas igl onn 1835, pretenda da tschercar lavur ord la val. Quei e la paupradad che pren tier, meina ad in sforz d'emigraziun. Aunc pli grondas midadas caschuna il 20avel tschentaner. Malgrad l'emprema uiara sefan patratgs per la promoziun dil turissem e quel flurescha ils anno 1920. L'erecziun dalla viafier, oravontut previda sco attracziun pil turissem, ei in impuls essenzial per quella nova sparta. La secunda uiara mundiala freina e suenter quella drova ei entgins onns avon ch'il moviment mondi ensiviars. Ils onns 1960 entscheivan las grondas midadas ed il svilup enviers ina vallada cun ina gronda purschida turistica e petga principala economica dalla val. Tujetsch ha senza dubi giu cletg. Sia posiziun geografica cun sias bellezias naturalas ha purschiu ad ella in svilup ch'auters san mo semiar. Las ovras hidraulicas han tschentau il fundament essenzial per quei svilup.
Ils anno 1990 porta la construcziun dil tunnel da basa dil Gottard all'entira vallada novs aspects e la pusseivladad da tschentar novas vias pigl avegnir e per il futur dalla vischnaunca. Novissimamein sesarvan novas pusseivladas e vias pigl avegnir dalla val culla avertura communabla dil territori da skis Andermatt-Sedrun. Igl impuls che quella unificaziun dils territoris da skis sa purtar alla val ensiara grondas speronzas pigl avegnir.


Cheu ina survetsa dils documents en format PDFpdfch'ein d'anflar sin la pagina da historia dalla Val Tujetsch.

Historia dalla val 
Tujetsch
Purtret
Spescha
Spescha tudestg
Documentaziun Putnengia
Regurdientschas da Selva
Selva da Giachen Martin Venzin
de Putnengia
Muoth
Decurtins
Descendents dils Aethuatiers?
Damondas
Fragen
Tavetsch
Bundi
Leemann
Geschichte der Val Tujetsch

Ils Franzos ella val
Protocols dil Cussegl d'uiara 1798/1799
Der Krieg des Bündner Oberlandes
L'Ujarra della Surselva encunter ils Franzos
In document dell'uiara dils Franzos
Die Kämpfe gegen die Franzosen in
Graubünden im Jahre 1799

L'uiara della Surselva encunter ils Franzos
Das Berchterische Tagebuch
Ils Grischuns menai sco arrestants
politics ad Innsbruck gl'onn 1799

Cantata
Cronica dils principals fatgs historics
duront ils onnn 1792 - 1804

Die Ereignisse im Bündner Oberland im
Herbst 1798 bis zum Brande von Disentis
am 6. Mai 1799

Speschas Deportation nach Innsbruck

Uordens
Sarament dil salter
Uordens da Tujetsch
Camischolas 1877 Uorden co tener il s.v.taur
Uorden de bucs soz. tratga da cauras Sedrun Gonda
Uorden cauvitg Camischolas 1976
Surrein 1912 Uorden sur il far mundi
Surrein 1905 Uorden de pinder
Statuts della soc. de traga de s. pors fac. Sedrun-Gonda-Bugnei
Regulativ pils cauvitgs da Gonda e Sedrun
Statutas Societad de tratga de cauras Sedrun - Gonda
Regulativ de bucs per soz. de tratga Sedrun-Gonda
Cunvegnientscha Sedrun-Gonda
Camischolas Cunvegnientscha co tener s.v. buc de Wischins
    
Ils ufficials

Statalters ed auters ufficials
Ufficials da vischanunca
Cuoz d'uffeci dils ufficials
Presidents communals

Pader Baseli Berther 
Ovras Tom I
Ovras Tom II
Ovras Tom I e II
Diversas da pader Baseli Berther
Scartiras biograficas

Spazzatgamin - ina cumedia

La Cadi
Ils mistrals dil cumin dalla Cadi
Ils Bannerherrs dalla Cadi
Il cumin da 1656
Avon onns ella Cadi
Processiuns ella Cadi

Emigraziun
America 1a part
America 2a part

Emigraziun La Quotidiana
Emigraziun La Quotidiana
Emigraziun La Tuatschina
Emigraziun tuatschina ell'America
Sils fastitgs americans
Prominents emigrants americans
Giachen Martin Hendry
Loretz ell'America
Gion Valentin Cavegn
Giossis bavarès
Tuatschins en autras parts dil mund
Rodel dils emigrants americans

Disgrazias
Cronica da disgrazias
Malaura 1834
Lavinas 1975
Lavinas ed ustonza da Rueras

Igl aspect sacral
Baselgias e capluttas
300 onns baselgia da s.Vigeli
Baselgia da Rueras
Processiun sil Gottard
La davosa processiun dil Gottard
Processiuns ella Cadi
Spirituals e muniessas
Avats e paders tuatschins
Maighels
Maletg da s.Gieri
Igl artist Gion Ritz
Cartas religiusas
Pietad populara
Pleiv da Surrein/Sumvitg
Reglas ed isonzas per nies survetsch divin a Rueras
Extra notizias
Cronica da Rueras digl onn 1972
Eine St. Jakobspfarrei im Bündner Oberland
Renovaziuns vid la baselgia da Rueras dapi 1924
Quei e tschei 1970
Program dils dis da Rogaziuns
Reminiscenzas dil baghegiar tuor e teschamber
Il clutger-baselgia a Rueras
Cuntegn dil document ella rucla dil clutger
In per notizias pert. ils zenns da Rueras

La scola tuatschina
Historia dalla scola tuatschina
Scola 1962

Persunalitads
Persunalitads tuatschinas                
Prominents da Selva e Tschamut
Vic Hendry
Burgheis d'honur tuatschins

Geografia
Vitgs ed uclauns
Derischsweiler - Dil Lucmagn al Cadlimo
Excursiun
Nums locals Tujetsch
Nums locals Selva
Num slocals Bugnei
Nums locals per Strem
Nums locals tenor Schorta
Nums Giuv e Nalps
Nums locals
Nums locals tabella
Nums locals LQ 19-09-11
Nums locals LQ
Orts und Flurnamen
La Val Maighels
Führer durch Tujetsch
Pez Badus
Dallas rivas dil Rein
Wanderung im Tujetsch
Dörfer und Weiler
Krüzli - Pass Las Cruschs
Visiun Tgina dil Rein
Plan business ed inscenaziun

Tradiziuns e cultura
Detgas e praulas
Sagen
La detga ella Val Tujetsch
Selva Giusep Steiner
Suenter visapras
Il barschar caltschina
Kalkbrennen
Il teisser en Tujetsch
Usits
Canzun dils Sogns Retgs
Cavar fier en Tujetsch
Bergbau in Tujetsch
Erzmine in der Val Nalps/Tujetsch
Discuors
Reglas da troccas
Crusch a Zarcuns
Tscheiver e cureisma
Nodas casa Cudisch da Tujetsch pag. 437
Nodas casa
Nodas casa 1900 -
Cudisch da nodas 1938
Cudisch da nodas 1956
Nodas da Sedrun
Cuviarta-brev
Nodas da Surrein 1912
Remarca pert. il cudisch da nodas da 1900
Nodas Camischolas e duas autras notizias
Survesta dallas nodas
Nodas da Selva
Nodas Rueras
Nodas Cavorgia
Nodas Tschamut
Diversas nodas
Mulins e rodas-mulin
Chor viril
Cavacrappa e cavar crappa
Cristals e cavacrappa
Dils cavacristallas
Discuors sur mistregns 
Daco ei il cavar cristallas per entgins pli bia che mo in hobi?
Wanderungen durch Berg und Gestein im Tujetsch
La gronda anflada da quarz brin el syenit dalla Val Giuv

Ovras hidraulicas
50 onns Installaziun electrica Sedrun 1918 - 1968
75 onns Ovra electrica Tujetsch 1918 - 1993
Ovra electrica Tschamut
Mira els pauc documents archivai
Carta e Documents
Documents
DocumentCarta 1Carta 2; Carta 3 
Concessiun da dretgs d'aua denter la vischnaunca Tujetsch e l'Interpresa Svizra Centrala SA, Lucerna
Wasserrechtsverleihung zw. der Gemeinde Tujetsch und der Centralschweizerischen Kraftwerke AG, Luzern
Vereinbarung zu Art. 14 der Wasserrechtsverleihung
Contract da fundaziun dalla ORA

Tradiziuns e cultura

Ed il Gambun va aunc adina per il sontg Ieli
Uniun da catschadurs Badus
Cronica 100 onns Societad da musica Sedrun.pdf
Regurdientschas da S. M. Nay, original
Fiasta districtuala a Mustér 1920
Fiasta districtuala a Glion 1923
Program 1929
Carta da E.Huonder
Carta da G.A.Pally
Brev da Barclamiu Coray
Commemebrs 1914 - 1930
Chor viril baselgia Sedrun
Cronica 75 onns Chor mischedau Sedrun
Cronica 100 onns Chor mischedau Sedrun
Chor da vallada - Statutas
Chor da vallada - Commembers
Ils protocols dil chor da 1959 - 1970
Chor da vallada - Rapports annuals dils presidents
Chor da vallada - Gasetta Romontscha 1960, 1962 e program dil concert 1962
Chor da vallada - Concert Placat Rueras 1962
Chor da vallada - Rapport dalla Fiasta da cant a Rueun 1964
Program d'in concert
Chor da vallada - Concert 1968
Chor da vallada Concert a Sedrun 1968
Protocols dellas Societads Reunidas Tujetsch 1962 - 1970
Protocol da 1966

Uorden dallas Societads reunidas 1964
Cassa da teater 1963 - 1970
Quen 1963
Cuntinuaziun dalla uniun suenter 2 onns 1963
Teater Inescadin 1963
Teater Lumpazivagabundus 1963/64
Tenda amiez la tribuna 1964
Quen d'in film 1966
Surdada 1970
Il cant da baselgia a Rueras
Emprema e secunda part, nudau 1915
Tiarza part, nudau 1930
Statutas digl onn 1929
Canzun La notg da Hans Erni

Cudischet da quen 1929 - 1965
Cudisch da quen 1966 - 1990
Quen dil fondo per renovaziun orgla 1933

Agricultura ed alps
Las alps da Tujetsch
Alps e mises en Tujetsch
La sera da pustretsch
Pustretsch da Cuolm Cavorgia 1938
Tratga da cauras Gonda Sedrun
Stialas da latg
Protocols dalla Societad da nuorsas Rueras
Protocols dalla Societad da tratga da biestga Sedrun-Tujetsch 1919
Protocols 1935 - 1997
Statuts dalla Societad tratga da biestga Sedrun 1978
Declaronza
Cudisch da protocols dalla Societad da tratga Cavorgia-Surrein fundada 1946/47
Cudisch de protocols per Societad da tratga da s. pors
Statutas
Cunvegnientscha Sedrun-Gonda
Statuts della soc. de traga de s. pors fac. Sedrun-Gonda-Bugnei
Lavurs dils purs e puras avon onns
Elavuraziun dil glin

Turissem 
Turissem en Tujetsch
Protocols dalla Uniun de traffic e cura Sedrun
15 onns Societad da runals, Sedrun/Rueras SA
25 onns Societad da runals Sedrun/Rueras SA
25 Jahre Skilifte Sedrun/Rueras SA
50 onns Sedrun Pendicularas SA
50 Jahre Sedrun Bergbahnen AG
Ein Zeitzeuge berichtet
Protocols digl onn dalla fundaziun 1962
La historia da sutgeras e runals
La historia dil Cungieri da R.Cavegn
50 onns Club da skis Sedrun
75 onns Club da skis Sedrun/Tujetsch
Colonna d'agid Tujetsch
Scola da skis Sedrun/Skischule Sedrun 1929-1979

Diversa 
Il catschadur Clemens Riedi
Uors
Cronica da Giachen Antoni Venzin
Protocols dil Vischinadi Rueras
Rueras 2013
Maurus Berther
Ovra electrica Tschamut
Protocols dil Vischinadi Rueras
Uoppen da Tujetsch
Ils Stens da Tujetsch
Document davart Londadusa
Londadusa - document original da pader Baseli
Paolo Romano
Vitg utopic
Il dialect tuatschin
Raquintaziuns da Battesta Soliva
Acla Plaun Miez
Il Drun da Sedrun
Felix Diogg
Felix Maria Diogg
Diogg da Imholz
Diogg
Las muneidas da Rueras
Plontaziun dils Neidis
Capitanis dalla Cumpignia
Fegliet 1949
Antropologia
Fastitgs gualsers
Vischinadi Gonda
Inscripziuns
Baumberger
Pegnas scalegl tuatschinas
Il taglia crappa Giusep Berther
Il Vischinadi da Cavorgia
Scola e scolasts da Cavorgia
Mulin da Cavorgia/Tujetsch
Mulin da Cavorgia/Tujetsch
75 onns Consum liber
100 onns Consum liber
Reminiscenzas d'in administratur da consum
Cudisch da protocols per il vischinadi Sedrun
3 d'avrel 1945 - 28 d'october 1955

Cudisch da protocols "Vischins Sedrun" naven
dils 3 da december 1953 - 5 da fenadur 1997

Gliesta da vischins, luvrers e
mistergners Sedrun 1975

Il cauvitg sia lavur ed obligaziuns visavi
la vischnaunca 1971
Regulativ dil vischinadi Sedrun 1954
A Camischolas da pader Baseli Berther
Protocols dil vischinadi da Camischolas 1911 - 1942
Protocols dil vischinadi da Camischolas 1955 - 1962
Protocols dil vischinadi da Camischolas 1963 - 1978
Gliestas, cauvitgs, pindrers, uordens ...
Extract d'in protocol da mediaziun pervia da tener s.v. bucs entirs
Nums dils proprietaris da casas e praus (onn ??) e cuosts da construcziun d'in begl

Camischolas 1877 Uorden co tener il s.v.taur
Camischolas Cunvegnientscha co tener s.v. buc de Wischins
Uorden cauvitg Camischolas 1976
Cudisch da vischins da Surrein 1899 - 1974
Surrein 1905 Uorden de pinder
Surrein 1912 Uorden sur il far mundi
Protocol dils mats da Rueras 20 da november 1932 - 30 da november 1943
Protocols dallas tractandas dils mats da Rueras 4 da december 1942 - 27 da november 1949
Protocols dils giuvens da Rueras, 5 da december 1949 - 26 d'october 1959
Protocols, 30 da november 1959 - 1. da december 1963
Protocols dils mats da Rueras, 4 da december 1963 - 25 da november 1967
Protocols, 5 da december 1967 - 7 da november 1974
Protocols dalla Giuventetgna da Rueras, 30 da november 1974 - 5 da december 1981  
Protocols, 1982 - 10 da mars 1991
Reglas per ils cranzs da nozzadurs per las giuvnas da Rueras 1952
Quen, notizias e protocols dalla         Cumpignia da mats 1879 - 1930
Protocols dalla Cumpignia da mats 1930 - 1973
CMT Quen 1921 - 1950
Protocols Cumissiun Cumpignia da mats 1927 - 1955
Protocols Cumissiun Cumpignia da mats 1955 - 1978
Statuts CMT 1929
Statuts CMT 1953
Statuts CMT 1961
Commembers CMT                                             

Survesta dils capitanis da mats
Secziun da gimnastica dalla Cumpignia da mats
Protocols Uniun da gimnastica Sedrun 1962 - 1967
Statutas Uniun da gimnastica Sedrun
Divers documents Uniun da gimnastica Sedrun
Memorias da Vigeli Giusep Beer                

Register dalla Tuatschina
Register La Tuatschina 1973 - 2019          

Fontaunas
Cudischs archiv communal Tujetsch                             

                                                               

Historia da Tujetsch sa era fascinar Tei!

0270
CuviartaAmerica

Historia dall’emigraziun tuatschina ell’America: Na, na, anora mass ju per de biè bétga plé. - cumpariu 2011 pdfAmerica

mp3AmericaTujetschL'emigraziun ell'America", emissiun d'Esther Berther ella Marella dil RR. Emissiun da Radioscola 1966 sur dall'emigraziun americana dad A.Maissen
Giuv Film
1816/17 - igl onn senza sulegl ed igl onn dalla fom. Mira: A la sumbriva dal tambora

Contact

Tarcisi Hendry
Via Dentervitgs 3
7188 Sedrun
Diese E-Mail-Adresse ist vor Spambots geschützt! Zur Anzeige muss JavaScript eingeschaltet sein!

01-1965.jpg