700 onns “vischins da Tujetsch” – “vicini de Tuvez”

Tujetsch gl’onn 1325 – Il mussament d’in’emprema cuminonza
Ina notizia da muntada historica
Gl’onn 1325 cumparan ils „vicini de Tuvez“ – ils vischins da Tujetsch – per l’emprema gada en in register/rodel da debiturs surregiunals. Els debiteschan al niebel retic Ulrich de Valendau (Udalricus de Valendauz) dus marcs argien. Sco garant vegn numnaus igl Albert de Peisel/Segnas.

L’impurtaziun secloma: „Item vicini de Tuvez 2 marchas, fidejussor Albertus de Pesil.“
Quella cuorta inscripziun ei remarcabla: Ella muossa ch’ils habitonts da Tujetsch fuvan ina cuminonza organisada („vicini“) gia all’entschatta dil 14avel tschentaner. Els sepresentan anoviars – cun responsabladad cumineivla e cun atgna representanza.
Aschia s’auda Tujetsch era tier ina dallas empremas cuminonzas dalla part sisum dalla Surselva.
Fontauna: Document da Regensburg nua ch’ei setracta d’in inventari dils conts da Werdenberg-Sargans che possedevan differents beins e dretgs en Surselva.
Cumpariu en: Documents retics ord igl Archiv central dalla dinastia Thurn e Taxis a Regensburg, Hermann Wartmann, Basilea 1891, p. 461 f.

Il deivet dils “vischins da Tujetsch»
Ils dus marcs d’argien digl onn 1325 eran buca ina sempla summa monetara, mobein ina facultad considerabla per ina cuminonza da vischins. La valur materiala d’argien munta oz mo paucs tschiens francs (ina marc ≈ 230 g argien).
La valur da cumpra effectiva, historica, che muossa la quantitad rauba ch’ins ha pudiu acquistar, ei denton bia pli aulta e lai struschamein transferir en la valuta dad oz.
Dus marcs argien corrispundevan al salari da miez onn d’in luvrer. Per dus marcs d’argien saveva vegnir cumprau:
– Treis tochen quater vaccas ni in fetg bien cavagl
– Dus animals da sauma moderai
– Tochen treis tonnas garnezi

Menziuns digl onn 1325 ella historia tuatschina entras entgins historiografs:
– Den Namen Tujetsch (Tivez) findet man zuerst in einer Urkunde von 1285 (en verdad 1205 egl anniversari dalla pleiv). Im Jahr 1325 zeichnen die Tujetscher eine Urkunde als „vicini de Tuvez“, also als Gemeindebürger. Um diese Zeit muss sich daher die Gemeinde gebildet haben. Walram Derichsweiler
– Die allgemeine Bezeichnung für die Gemeinschaft aller Talleute des Tujetsch, d.h. von freien romanischen Bauern, Colonen (Hörige, älteste Gotteshausleute) und eingewanderten Walsem (jüngere Gotteshausleute) lautete um 1325 „vicini de Tuvez“.  Dr. Martin Bundi
– Igl onn 1325 ein ils «vicini de Tuvez» attestai. Adolf Collenberg

In’egliada historica
Ella Val Tujetsch ein tochen al di dad oz aunc negins fastitgs prehistorics vegni anflai. Sulettamein las anfladas ella Val Strem d’avon 8000 onns, davart digl Uri, dattan perdetga che carstgauns han traversau nossa cuntrada per encurir materia prima cun rimnar ed encurir quarz per construir ils pli differents uaffens pil diever da mintgadi. Ei dat era buca perdetgas dalla preschientscha dils Romans en nossa val.
L‘urbarisaziun dalla val succeda successivamein duront il temps medieval, essenzialmein duront il temps medieval tumpriv (476 – 1000 s. C.) entochen il temps medieval tardiv (1250 – 1500 s. C.). Il liug da partenza per la colonisaziun da Tujetsch ei la claustra da Mustér. Avat Columban ha fundau el 7avel tschentaner (igl onn 640) ina cella ch‘ei lu daventada l’entschatta digl 8avel tschentaner ina claustra. La regiun senumnava tenor il testament da Tello digl onn 765 „en loco qui dicitur desertina„: q.v.d. en in desiert. Vitgs per propi existevan mo paucs. Il davos vitg sisum la Val dil Rein Anteriur (Surselva) era Sumvitg („ad summum vicum“).
El decuors digl emprem stausch colonisatori dil 9/10avel tschentaner ei il funs dalla val da Bugnei a Dieni vegnius colonisaus ed urbarisaus. Ils colons fuvan subdits dalla claustra da Mustér ed obligai alla dieschma. Dasperas eran aunc ils libers che fuvan suttamess alla giurisdicziun dils Libers da Laax.
Il secund stausch da colonisaziun succeda el 13/14avel tschentaner. La claustra motivescha glieud dil Valleis Sura da colonisar Ursera e la part sura da Tujetsch. Ussa vegnan Tschamut, Selva, las spundas da vart seniastra da Caspausa, Mulinatsch tochen Giuv, colonisai, parzialmein era Rueras e viers ost tochen a Zarcuns. Ils colonists Romontschs denton domineschan, aschia ch‘ils Gualsers pon mo parzialmein influenzar la populaziun indigena cun novas ideas ed innovaziuns – denton buca cul lungatg tudestg.
Dalla noblezia dil Valleis derivan all’entschatta dil 13avel tschentaner ils emprems ministerials/administraturs dalla claustra en Tujetsch. Igl onn 1237 vegn in Wilhelmus de Tiuesch numnaus, l’emprema menziun dil num Tujetsch. Ils onns 1278/1285 secloma ei „de Tiuez ministeriales dominus Hugo miles de Pultening“ e „Wilhelmus frater suus“. Quella schlatteina ha schau construir il casti a Putnengia la fin dil 12avel tschentaner. Ella semanifestescha aunc oz en fuorma digl uoppen da Tujetsch.
Ils colons en Tujetsch restan tschentaners sut l‘administraziun dalla claustra, denton gia dapi il 14avel tschentaner cun dapli dretgs da condecisiun ed autonomia. Igl onn 1368 cumpara igl emprem mistral enconuschent, numnadamein Ulrich Barlodt (Barlotta) da Mustér, sco secund suonda in Tuatschin igl onn 1371, il Petrus de Cavorga, da Cavorgia.
Ils purs libers da Tujetsch s‘udevan da vegl enneu alla cuminonza giudiciala dils Libers da Laax. La cuminonza da colons, ils libers ed ils Gualsers senumnava igl onn 1325 ils „vicini de Tuvez “, ils vischins da Tujetsch (Dorfschaft, Nachbarschaft).  Vischnauncas el senn dad oz deva ei aunc buc. Quellas ein seformadas el Grischun el 14/15avel tschentaner. La situaziun dalla val cun sia cuntrada isolada per in liung temps digl onn, cun in sulet passadi sur onn enviers ost, ha formau e promoviu ina cuminonza da habitonts.  Quella communitad vegn confirmada el document da 1332 “comunitate et hominibus Tiuezii”. La finamira ei carteivel stada quella da formar ina communitad d’interess per esser vicendeivlamein in agid en basegns economics, en fatgs da segirtad, en fatgs da pasculaziun, en fatgs digl uaul ed en fatgs dil transit. In svilup ch’ei sefatgs e carschius duront tschentaners e decennis. Pli tard nescha la vischnaunca da Tujetsch. Contribuiu a quella formaziun ha segiramein era la baselgia. Gia l’erecziun dalla baselgia parochiala alla sava dil 13avel tschentaner a Sedrun, muossa l’existenza d’ina cuminonza da cartents e cartentas, vischins e vischinas, cun in sanctuari per l’entira vallada.

Tujetsch sa festivar ils 700 onns dall’existenda d’ina cuminonza da vischins e vischinas ella Val Tujetsch. All’entschatta dil 14avel tschentaner sustenevan e segidavan els in cun l’auter e formavan in’unitad interna ed anoviars. Quei ei stau d’avantatg el process da democratisaziun e condecisiun el decuors dil 14 e suandonts tschentaners ed in necessari avantatg per las libertads retschevidas tec a tec entras la claustra da Mustér. Cun igl onn 1745 crodan ils pagaments da tuttas dieschmas cun excepziun dallas duas alps Val Val e Val Giuf entochen 1861.
Tarcisi Hendry, november 2025

Igl argien da Tujetsch

Ina raquintaziun historica tenor in’impurtaziun digl onn 1325
Il num el register
Igl onn dil Segner 1325 cu ils marcadonts dalla tiara hanlegiavan da l’autra vart dallas Alps e las claustras nudavan lur contribuziuns, noda in scarvon a Cuera ina construcziun en in cudisch gries da purgameina ch’ei oz sblihius e rumpeivels. La tenta ei sgarflada profundamein el curom da vadi e tuttina ein ils plaids beinlegibels: Item vicini de Tuvez 2 marchas, fidejussor Albertus de Pesil. – Ils vischins da Tujetsch debiteschan dus marcs argien, garant ei Albert da Peisel.
Ina sempla impurtaziun, il text struschamein la ladezia d’in maun denter nums da marcadonts da Bellinzuna, dalla Leventina e da Flem. E tuttina ei quei l’emprema gada ch’ils habitonts da Tujestch – ils vischins da Tujetsch, vicini de Tuvez  – cumparan en in register dalla tiara.
Davos quella construcziun sezuppa historia che raquenta da fidonza e responsabladad dad ina val. Quella impurtaziun ha anflau sia via ella historia scretta entras in um che stat buns cun dar maun e plaid che valeva ton sco mintga sigil.
La val
Dil temps miez tardiv fuva Tujetsch ina vallada alpina allontanada denter vals lateralas, uauls stgirs, alps, cuolms, neiv e glatsch. Ella val cun mo paucs vitgs e beins vivevan ils habitonts en special dalla tratga da nuorsas e biestga e dil garnezi cultivaus cun fadigia.
Las stads fuvan cuortas, ils unviarns stentus e senza fin. Ils viadis liungs ed ils pli biars Tuatschins enconuschevan strusch il mund dado las scheinas. Paders dalla claustra ed ils administraturs da quella, ils signurs de Putnengia, arrivavan meinsvart per incassar la dieschma. Enqual marcadont passava il Pass la Crusch ed igl Alpsu per prender la via sur Stagias ed il Lucmagn.
Igl onn 1325 sederasa ina novitad suls cunfins dalla val: Ils umens da Tujetsch han priu si dus marcs argien – ina summa impurtonta, dapli che las entradas d’ina pintga alp, la valeta d’ina vacca u in cavagl, da pliras tonnas garnezi e la valeta d’ina casetta en in vitg.
Il debitur ei il Duri da Valendau da Cuera, in cusseglier beinstont e commerciant che fageva era fatschentas ella Leventina. El empristava, vendeva, pretendeva e scriveva mintga fatschenta en ses cudischs. Aschia ein ils Tuatschins vegni en siu register.
Il garant
Tgi ei staus garant pils umens, ils vischins da Tujetsch? Las lingias silla purgameina numnan el:  Albertus de Pesil – Albert da Peisel, dil pign uclaun sut Segnas. El fuva buca in niebel signur, negin notar, mobein in liber pur che vegneva respectaus en siu ed els vitgs vischinonts. Ins scheva ch’el sappi quintar, leger ed hagi surviu sco scarvon dalla claustra da Mustér.
Cu la vischnaunca ha supplicau per agid perquei ch’igl argien, ils daners muncavan, ha Albert detg: “Jeu stundel buns – buca cun rihezia, mobein cun miu plaid. Sch’ils da Tujetsch crodan, crodel jeu cun els». El register dil notar stat: fidejussor Albertus de Pesil. Il plaid latin fidejussor munta «In garant da fidonza„– in che stat en cun sia honur.
La via a Cuera
La stad sogn Martin 1325 serendan dus umens da Sedrun, il Giachen de Curtins ed il Martin de Reveras per surdar igl argien. En la buorsa da curom-caura portan els las muneidas, per part battidas grischunas e per part muneidas satelas da Venezia.
Els marschan per liung dil giuven Rein, stattan sur notg a Glion e cuntinueschan l’auter di tochen a Cuera, il sulet marcau dalla tiara. Leu menavan ils commerciants lur cudischs.
Albert ha accumpignau els dus. El fuva in um da carschientscha pintga e buca il pli giuven, denton ferms cun in pass ferm d’in habitont dils cuolms. En sia tastga purtava el in pign lennet, in stab, l’enzenna da sia garanzia, ch’el stueva surdar al notar.
La canzlia dil da Valendau fuva frestga e stgira. Il scarvon seseva davos siu pult cun la purgameina stendida e la plema preparada. Albert tschenta la buorsa sin meisa e las muneidas tintinan levet sin la meisa da lenn. Il scarvon dumbra plaunsiu, controllescha mintga muneida e noda lu: Solutum est per fidejussorem. Pagau entras il garant. Albert fa sia suttascripziun sut l’impurtaziun. Negin uoppen, negin sigil – mo la crusch d’in um, in um che leva tener quei ch’el empermetteva.
Retuorn ed unviern
Suenter dus treis dis prendan els la via anavos. Il tschiel fuva stgirs e neiv curdava gia sils aults.
A Peisel ardeva ina glisch en stiva, la biestga steva da stretg en nuegl. Albert vegn mai pli a veser igl argien. Mo el veva teniu plaid, quei fuva impurtont. El veva adempliu il plaid als vischins da Tujetsch.
Ils vischins da Tujetsch han detg: «Albert ei staus buns per nus e Tujetsch ha teniu plaid. Nus lein denton far tut nies pusseivel e pagar ad el anavos sia contribuziun.” Cun tuttas stentas pusseivlas e suenter entgins onns ein ils vischins stai liberai da quella debitaziun al bien garant da Peisel. Aschia ei vegniu raquintau vinavon da generaziun a generaziun tochen al di dad oz.
En ina val, nua ch’il temps steva quasi eri, fuva quei forsa l’entschatta d’in niev patertgar: lur num saveva esser plazzaus en cudischs gross ed impurtonts dalla tiara – buca sco rugadurs, mobein sco vischins undreivels.
Il testament
Biars tschentaners pli tard, ha igl archivar anflau la publicaziun dil regsiter da deivets e la lingia cul text: Item vicini de Tuvez 2 marchas, fidejussor Albertus de Pesil. El ha scochemai capiu la valeta da quella impurtaziun. Per la Val Tujetsch l’emprema impurtaziun ed attest scret, in mussament d’ina cuminonza da vischins ella val Tujetsch: Dus marcs d’argien – Il garant da Peisel – Ed il plaid ch’ei vegnius tenius.
Aschia entscheiva – quasi nunveseivel – la historia scretta dils vischins dalla val sisum la Surselva.

Annotaziuns
1) La basa dalla hitoria: Gl’onn 1325 cumparan ils „vicini de Tuvez“ – ils vischins da Tujetsch – per l’emprema gada en in register/rodel da debiturs surregiunals. Els debiteschan al niebel retic Ulrich de Valendau  (Udalricus de Valendauz) dus marcs argien. Sco garant vegn numnaus Albert de Peisel/Segnas.
L’impurtaziun secloma: „Item vicini de Tuvez 2 marchas, fidejussor Albertus de Pesil.“
Fontauna: Document da Regensburg nua ch’ei setracta d’inventaris dils conts da Werdenberg-Sargans che possedevan differents beins e dretgs en Surselva.
Cumpariu en: Documents retics ord igl Archiv central dalla dinastia Thurn e Taxis a Regensburg, Hermann Wartmann, Basilea 1891, p. 461 f. (Tuvez cudisch pagina 464).